Nếu y học phương Tây có Lời thề Hippocrates và ngành y tế Việt Nam hiện đại tuân theo 12 điều Y đức, thì trong di sản y học cổ truyền, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác cũng đã để lại "9 điều Y huấn cách ngôn" và "8 tội cần tránh". Những lời giáo huấn này không chỉ là những chuẩn mực về y đạo cho người xưa, mà vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi đối với nền y học hiện đại. Dù ở thời đại nào, đây vẫn là kim chỉ nam về y đức mà bất kỳ người thầy thuốc hay ai dấn thân vào nghề y đều cần phải khắc cốt ghi tâm.
Dưới đây xin trích lược những nội dung này từ bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.
9 Điều y huấn cách ngôn
1. Phàm người học thuốc, tất phải hiểu thấu lý luận đạo Nho, có thông lý luận đạo Nho thì học thuốc mới dễ. Khi có thời giờ nhàn rỗi, nên luôn luôn nghiên cứu các sách thuốc xưa nay. Luôn luôn phát huy biến hóa, thu nhập được vào Tâm, thấy rõ được ở mắt thì tự nhiên ứng vào việc làm mà không phạm sai lầm.
2. Được mời đi thăm bệnh: Nên tùy bệnh cần kíp hay không mà sắp đặt đi thăm trước hay sau. Chớ nên vì giàu sang hoặc nghèo hèn mà nơi đến trước chỗ tới sau hoặc bốc thuốc lại phân biệt hơn kém khi lòng mình có chỗ không thành thật, thì khó mong thu được kết quả.
3. Khi xem bệnh cho phụ nữ, góa phụ, ni cô... cần phải có người nhà bên cạnh mới bước vào phòng để thăm bệnh để tránh hết sự nghi ngờ. Dù cho đến con hát, nhà thổ cũng vậy, phải đứng đắn coi họ như con nhà tử tế, không nên đùa cợt mà mang tiếng bất chính, sẽ bị hậu quả về tà dâm.
4. Phàm thầy thuốc nên nghĩ đến việc giúp đỡ người, không nên tự ý cầu vui như mang rượu lên núi, chơi bời ngắm cảnh, vắng nhà chốc lát, lỡ có bệnh cấp cứu làm cho người ta sốt ruột mong chờ, nguy hại đến tính mạng con người. Vậy cần biết nhiệm vụ mình là quan trọng như thế nào.
5. Phàm gặp phải chứng bệnh nguy cấp, muốn hết sức mình để cứu chữa, tuy đó là lòng tốt, nhưng phải nói rõ cho gia đình người bệnh biết trước rồi mới cho thuốc. Lại có khi phải cho không cả thuốc, như thế thì người ta sẽ biết cảm phục mình. Nếu không khỏi bệnh cũng không có sự oán trách và tự mình cũng không hổ thẹn.
6. Phàm chuẩn bị thuốc thì nên mua giá cao để được loại tốt. Theo sách Lôi Công để bào chế và bảo quản thuốc cho cẩn thận. Hoặc theo đúng từng phương mà bào chế, hoặc tùy bệnh mà gia giảm. Khi lập ra phương mới, phải phỏng theo ý nghĩa của người xưa, không nên tự lập ra những phương bữa bãi để thử bệnh. Thuốc sắc và thuốc tán nên có đủ. Thuốc hoàn và thuốc đơn nên chế sẵn. Có như thế mới ứng dụng được kịp thời, khi gặp bệnh khỏi phải bó tay.
7. Khi gặp bạn đồng nghiệp, cần khiêm tốn, hòa nhã, giữ gìn thái độ kính cẩn, không nên khinh nhờn. Người lớn tuổi hơn mình thì kính trọng; người học giỏi thì coi như bậc thầy, người kiêu ngạo thì mình nhân nhượng; người kém mình thì dìu dắt họ. Giữ được lòng đức hậu như thế, sẽ đem lại nhiều hạnh phúc cho mình.
8. Khi đến xem bệnh ở những nhà nghèo túng hoặc những người mồ côi, góa bụa, hiếm hoi, càng nên chăm sóc đặc biệt. Vì những người giàu sang không lo không có người chữa, còn người nghèo hèn thì không đủ sức đón được thầy giỏi, vậy ta để tâm 1 chút họ sẽ được sống 1 đời. Còn như những người con thảo, vợ hiền, nghèo mà mắc bệnh, ngoài việc cho thuốc, lại còn tùy sức mình chu cấp cho họ nữa. Vì có thuốc mà không có ăn thì cũng vẫn đi đến chỗ chết. Cần phải cho họ được sống toàn diện mới đáng gọi là nhân thuật. Còn những kẻ vì chơi bời phóng đãng mà nghèo và mắc bệnh thì không đáng thương tiếc lắm.
9. Khi chữa cho ai khỏi bệnh rồi, chớ có mưu cầu quà cáp vì những người nhận của người khác cho thường hay sinh ra nể nang, huống chi đối với những kẻ giàu sang, tính khí bất thường mà mình cầu cạnh, thường hay bị khinh rẻ. Còn việc tâng bốc cho người ta để cầu lợi thường hay sinh chuyện. Cho nên nghề thuốc là thanh cao, ta càng giữ khí tiết cho trong sạch. Tôi xét lời dạy bảo của các bậc tiên hiền về lòng tử tế và đức hàm dục, rèn luyện cho mình rất chặt chẽ và đầy đủ. Đạo làm thuốc là 1 nhân thuật chuyên bảo vệ sinh mạng con người, phải lo cái lo của người và vui cái vui của người, chỉ lấy việc cứu sống mạng người làm nhiệm vụ của mình, không nên cầu lợi, kể công. Tuy không có sự báo ứng ngay nhưng để lại âm đức về sau.
Phương ngôn có câu: “Ba đời làm thuốc có đức thì đời sau con cháu tất có người làm nên khanh tướng” đó phải chăng là do có công vun trồng từ trước chăng”. Thường thấy người làm thuốc, hoặc nhân bệnh cha mẹ người ta ngặt nghèo hoặc bắt bí người ta lúc đêm tối, trời mưa, có bệnh nguy cấp: bệnh dễ chữa bảo là khó chữa, bệnh khó bảo là không trị được, giở lối quỷ quyệt đó để thỏa mãn yêu cầu, rắp tâm như thế là bất lương. Chữa cho nhà giàu thì tỏ tình sốt sắng, mong được lợi nhiều, chữa cho nhà nghèo thì ra ý lạnh nhạt, sống chết mặc bay. "Than ôi! Đem nhân thuật làm chước dối lừa, đem lòng nhân đổi ra lòng mua bán, như thế thì người sống trách móc, người chết oán hờn không thể tha thứ được!"
8 Tội cần tránh
1. Có bệnh nên xem xét đã rồi mới bốc thuốc mà vì ngại đêm mưa vất vả, không chịu đến thăm mà đã cho thuốc, đó là tội LƯỜI.
2. Có bệnh nên uống thứ thuốc nào đó mới cứu được nhưng sợ người bệnh nghèo túng, không trả được vốn, nên chỉ cho loại thuốc rẻ tiền, đó là tội BỦN XỈN.
3. Khi thấy bệnh chết đã rõ, không nói thật mà lại nói lơ mơ để làm tiền, đó là tội THAM.
4. Thấy bệnh dễ chữa, nói dối là khó, le lưỡi, chau mày, dọa cho người ta sợ để lấy nhiều tiền, đó là tội LỪA DỐI.
5. Thấy bệnh khó, đáng lý phải nói thật rồi hết sức cứu chữa nhưng lại sợ mang tiếng là không biết thuốc, vả lại, chưa chắc đã thành công, mà đã như vậy thì không được hậu lợi, nên kiên quyết không chịu chữa đến nỗi người ta bó tay chịu chết, đó là tội BẤT NHÂN.
6. Có trường hợp người bệnh ngày thường có bất bình với mình, khi họ mắc bệnh phải nhờ đến mình, liền nảy ra ý nghĩ oán thù, không chịu chữa hết lòng, đó là tội HẸP HÒI.
7. Lại như thấy người mồ côi, góa bụa, người hiền, con hiếm, mà nghèo đói ốm đau thì cho là chữa mất công vô ích, không chịu hết lòng, đó là tội THẤT ĐỨC.
8. Lại như xét bệnh còn lờ mờ, sức học còn non đã cho thuốc chữa bệnh, đó là tội DỐT NÁT.
Bản dịch thơ 9 điều y huấn
Bản tiếng Hán được Lương Y Phan Công Tuấn dịch.
1. Muốn học thuốc, lý Nho thông tuệ,
Đạo Nho thông càng dễ học Y.
Thời giờ nhàn rỗi đôi khi
Sách luôn tay đọc chẳng nề cổ kim.
Bao nghĩa lý dò tìm rành rẽ,
Biết dung hòa, thấu lẽ tùy cơ
Sáng lòng rõ mắt sờ sờ,
Ra tay cảm ứng khỏi ngờ lạc sai.
2. Người mới khám tùy nơi bệnh thế
Gấp khám liền, hoãn trễ khám sau.
Chớ nên phân biệt nghèo giàu
Cao sang nhào đến, cơ cầu ngoảnh lưng.
Việc dùng thuốc cũng đừng phân biệt
Giàu thuốc hay, nghèo kiết thuốc xoàng.
Nếu không thành thực trong lòng
Làm sao cảm ứng mà hòng thu công?
3. Khi vào khám trong phòng bệnh nữ,
Mời người theo, tránh sự nghi ngờ,
Dù là kỹ nữ lẳng lơ
Coi như lương thiện, chẳng mờ lòng ngay.
Chớ bỡn cợt, tiếng tai bất chính
Tội tà dâm nhất định tránh xa.
Giữ tâm đoan chính sáng lòa,
Người người tôn kính, nhà nhà tin yêu.
4. Là thầy thuốc nhớ điều tâm niệm
Phải chăm lo trách nhiệm cứu người.
Chớ nên tùy hứng ham vui
Lên non nhắp rượu, quen mùi nghêu ngao.
Nhỡ có kẻ ốm đau bạo phát
Thầy vắng nhà, phó thác ai đây?
Phụ lòng người cậy, thương thay!
Người nguy tính mệnh, phận thầy nên chăng?
5. Khi gặp chứng khó khăn nguy cấp,
Dù tận tâm muốn dốc sức mình,
Cũng nên nói rõ tình hình
Cho gia đình biết, mới trình thuốc thang.
Lại dốc vốn sẵn sàng bốc thuốc,
May bệnh lui, quyến thuộc tạc lòng,
Chẳng may bệnh biến nguy vong,
Ta không hổ thẹn, người không oán hờn.
6. Mua sắm thuốc chớ ham loại rẻ,
Khéo trữ tàng, bào chế thật nghiêm,
Theo phương ứng bệnh truy tìm
Tùy mùa, tùy chứng bớt thêm tinh tường.
Thuốc nên phỏng cổ phương lĩnh ý,
Chớ lập bừa thử trị người ta,
Thang hoàn chế sẵn trong nhà
Kịp thời chữa bệnh hẳn là nên công.
7. Gặp đồng nghiệp hòa đồng khiêm tốn,
Chớ có nên ngả ngốn khinh nhờn.
Kính người có tuổi lớn hơn,
Với người học rộng nên tôn làm thầy.
Kẻ kiêu ngạo ta đây nhân nhượng,
Người kém hơn rộng lượng dắt dìu.
Đắp vun cội đức sớm chiều
Có ngày quả phúc trổ nhiều báo ơn.
8. Với người bệnh neo đơn nghèo khổ,
Càng chăm lo cứu độ hết lòng.
Nhà giàu lắm kẻ mặn nồng,
Nhà nghèo ta gắng chút công sống người.
Với những hạng chơi bời phóng đãng
Dù đau nằm chẳng đáng xót thương;
Nhà nghèo hiếu thảo hiền lương
Đã đem biếu thuốc, lại nhường cháo rau.
9. Khi bệnh khỏi chớ cầu quà cáp,
Nhận chi rồi nơm nớp sợ lo
Kẻ giàu tính khí khó dò
Mua vinh chuốc nhục làm trò thế gian.
Chiều ý người mưu toan trục lợi
Thường biến sinh trăm mối lao đao.
Nghề Y là thuật thanh cao
Giữ tròn phẩm tiết ngọc châu sáng ngời.
Lời kết
Ngày nay, y học đã có những bước tiến dài về kỹ thuật và công nghệ, nhưng những giá trị cốt lõi của người thầy thuốc thì chưa bao giờ thay đổi. "9 điều Y huấn cách ngôn" và "8 tội cần tránh" của Hải Thượng Lãn Ông không chỉ là những dòng văn tự cổ, mà là tấm gương sáng để mỗi người hành nghề y thường xuyên tự soi chiếu lại chính mình. Giữ vững y đạo, tránh xa những cám dỗ đời thường chính là cách tốt nhất để tiếp nối ngọn lửa "Nhân thuật" mà tiền nhân đã dày công vun đắp, để nghề y mãi xứng đáng là nghề cao quý trong xã hội.
Nguồn: Tổng hợp