"Chân nhân dưỡng sinh minh" (Bài minh về phép dưỡng sinh của bậc Chân nhân) là một bài quan trọng được đặt ở phần mở đầu của Đông Y Bảo Giám – bộ bách khoa toàn thư y học được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu Thế giới. Bài minh này được cho là đúc kết từ Đại danh y Tôn Tư Mạc.
Nội dung của bài minh này không bàn về thuốc hay các phương pháp chữa bệnh, mà tập trung vào những thói quen sinh hoạt thường nhật để dưỡng sinh phòng bệnh từ gốc. Với triết lý "phòng bệnh hơn chữa bệnh", bài minh này hướng dẫn chúng ta cách ăn uống, ngủ nghỉ và giữ gìn tâm thái an yên để sống vui, sống khỏe mỗi ngày mà không tốn kém tiền bạc.
人欲劳于形 Nhân dục lao ư hình
百病不能成 Bách bệnh bất năng thành
飮酒勿大醉 Ẩm tửu vật đại túy
诸疾自不生 Chư tật tự bất sinh
食了行百步 Thực liễu hành bách bộ
数以手摩肚 Sác dĩ thủ ma đỗ
寅丑日剪甲 Dần Sửu nhật tiễn giáp
头髮梳百度 Đầu phát sơ bách độ
饱卽立小便 Bảo tức lập tiểu tiện
飢则坐漩尿 Cơ tắc tọa tuyền niệu
行处勿当风 Hành xứ vật đương phong
居止无小隙 Cư chỉ vô tiểu khích
常夜濯足卧 Thường dạ trạc túc ngọa
饱食终无益 Bảo thực chung vô ích
思虑最伤神 Tư lự tối thương thần
喜怒最伤气 Hỷ nộ tối thương khí
每去鼻中毛 Mỗi khứ tỵ trung mao
常习不唾地 Thường tập bất thóa địa
平明欲起时 Bình minh dục khởi thời
下床先左脚 Hạ sàng tiên tả cước
一日无灾殃 Nhất nhật vô tai ương
去邪兼辟恶 Khứ tà kiêm tịch ác
如能七星步 Như năng Thất tinh bộ
令人长寿乐 Linh nhân trường thọ lạc
酸味伤于筋 Toan vị thương ư cân
苦味伤于骨 Khổ vị thương ư cốt
甘卽不益肉 Cam tức bất ích nhục
辛多败正气 Tân đa bại chính khí
咸多促人寿 Hàm đa xúc nhân thọ
不得偏耽嗜 Bất đắc thiên đam thị
春夏少施泄 Xuân Hạ thiểu thi tiết
秋冬固阳事 Thu Đông cố dương sự
独卧是守眞 Độc ngọa thị thủ chân
愼静最为贵 Thận tĩnh tối vi quý
钱财生有分 Tiền tài sinh hữu phận
知足将为利 Tri túc tương vi lợi
强知是大患 Cường tri thị đại hoạn
少慾终无累 Thiểu dục chung vô lụy
神静自常安 Thần tĩnh tự thường an
修道宜终始 Tu đạo nghi chung thủy
书之屋壁中 Thư chi ốc bích trung
将以传君子 Tương dĩ truyền quân tử
Người muốn lao động ở hình thể
Trăm bệnh không thể hình thành
Uống rượu chớ quá say
Các bệnh tự nhiên không sinh ra.
Ăn xong đi trăm bước
Thường lấy tay xoa bụng
Ngày Dần, Sửu cắt móng tay
Tóc đầu chải trăm lần.
No thì đứng tiểu
Đói thì ngồi tiểu
Chỗ đi đừng đứng trước gió
Chỗ ở không có khe hở nhỏ.
Đêm thường rửa chân rồi nằm
Ăn no quá không có ích
Lo nghĩ hại tinh thần nhất
Mừng giận hại khí nhất.
Thường nhổ lông trong mũi
Thường tập không nhổ nước bọt xuống đất
Sáng sớm lúc muốn dậy
Xuống giường trước chân trái
Một ngày không tai ương.
Trừ tà kiêm tránh cái xấu
Nếu hay đi bước Thất tinh
Khiến người sống lâu vui vẻ.
Vị chua hại gân
Vị đắng hại xương
Ngọt thì không bổ thịt
Cay nhiều bại chính khí
Mặn nhiều rút ngắn tuổi thọ.
Không được ham mê lệch lạc
Xuân Hạ ít xuất tinh/tiêu hao
Thu Đông giữ vững việc dương
Nằm một mình là giữ cái chân khí
Cẩn trọng yên tĩnh là quý nhất.
Tiền tài sinh ra có số phận
Biết đủ sẽ là lợi
Cố biết là họa lớn
Ít ham muốn trọn không lụy
Thần tĩnh tự nhiên thường an
Tu đạo nên có trước sau
Viết nó ở trong vách nhà
Để mà truyền cho người quân tử.
Dịch thơ
Dưới đây là bản dịch thơ bài Chân nhân dưỡng sinh minh của Lương y Phan Công Tuấn:
Người ham thích lao động
Bách bệnh khó hình thành
Uống rượu đừng say khướt
Thì tật hoạn không sanh.
Ăn xong đi trăm bước
Tay xoa bụng nhiều lần
Chải đầu khoảng trăm lượt
Cắt móng ngày sửu, dần
Ăn no đứng tiểu tiện
Lúc đói nhớ tiểu ngồi
Đi tránh nơi nhiều gió
Ở tránh chỗ gió lùa.
Ăn quá no chẳng lợi
Đi ngủ phải rửa chân
Mừng giận tổn thương khí
Lo nghĩ tổn thương thần.
Thường nên tỉa lông mũi
Chớ nhổ nước miếng tràn.
Sáng mai khi ngủ dậy
Chân trái bước xuống sàn
Sẽ tránh xa xấu ác
Trọn một ngày bình an.
Năng tập Thất tinh bộ
Thường sống lâu, an lạc
Ăn chua nhiều thương gân
Đắng nhiều tổn xương cốt,
Ngọt nhiều hại cơ nhục
Cay lắm chính khí suy
Vị mặn giúp trường thọ (*).
Đừng đam mê quá độ
Xuân hạ giảm tiết tinh
Thu đông bớt dương sự
Ngủ riêng giữ chân nguyên
Cẩn trọng thật đáng quý.
Tiền tài sinh có phận
Biết đủ ắt lợi rồi
Biết nhiều là hoạn lớn
Thiểu dục tránh lôi thôi
Thần tĩnh tự an ổn
Tu đạo nên thủy chung
Sách quý chất đầy vách
Gặp quân tử trao cùng.
(*) LƯU Ý: Ý này dịch có vẻ hơi ngược nghĩa với bài gốc.
Chú giải:
Thất tinh bộ: Bắt nguồn từ "Vũ bộ" (bước chân vua Vũ trị thủy) trong truyền thuyết, mô phỏng vị trí 7 ngôi sao Bắc Đẩu. Trong y học cổ truyền, bước đi này được xem là một "trận pháp" thu nhỏ: vừa giúp cơ thể kết nối với năng lượng đất trời để trừ tà, vừa dưỡng sinh trường thọ nhờ sự phối hợp nhịp nhàng giữa Thân (vận động) và Tâm (sự tập trung).
Khác với dáng đi thông thường, Thất tinh bộ yêu cầu bước chéo chân và xoay chuyển trọng tâm liên tục. Điều này không chỉ giúp đả thông kinh mạch, củng cố tạng thận mà còn là một dạng "thiền động", giúp tinh thần minh mẫn, tránh được chướng khí (tà khí) xâm nhập.