Tổng quan về tác phẩm Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh
Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (chữ Hán: 海上醫宗心嶺) là một bộ bách khoa thư đồ sộ, phong phú và toàn diện bậc nhất về Y học cổ truyền Việt Nam. Nội dung bộ sách bao quát toàn diện các lĩnh vực của Đông y như: y đức, y lý cơ bản, triết lý, dịch lý, bệnh học, điều trị các khoa, phương tễ, thuốc Nam, thuốc Bắc...
Đặc biệt, quyển cuối cùng Thượng kinh ký sự trong bộ sách còn là một tác phẩm có vị trí quan trọng trong văn học cũng như lịch sử nước nhà, vượt ra ngoài phạm vi y học thuần túy.
Bộ sách còn được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như:
– Lãn Ông Tâm Lĩnh
– Hải Thượng Tâm Lĩnh Di Thư
– Y Tông Tâm Lĩnh
– Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh
– Tân Thuyên Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh Toàn Trật
Đôi nét về tác giả Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Thân thế và gia đình
Tác giả bộ sách là Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, sinh ngày 12 tháng 11 năm Giáp Thìn (1724). Ông nguyên quán tại thôn Văn Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương, nay thuộc xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên.
Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng: ông nội đỗ Hoàng giáp; bác, cha, chú, anh và em đều đỗ Tiến sĩ và làm quan trong triều đình nhà Lê. Cha của ông là Tướng công Tiến sĩ Lê Hữu Mưu (1685–1739), từng đỗ Đệ Tam Giáp Tiến sĩ, làm Thị Lang Bộ Công triều vua Lê Dụ Tông; mẹ là bà Bùi Thị Thưởng.
Ngay từ nhỏ, Lê Hữu Trác đã nổi tiếng thông minh, học giỏi, hiểu rộng, thơ hay. Sau khi cha mất, ông tiếp tục đèn sách, từng thi đỗ tam trường.
Con đường từ binh nghiệp đến y nghiệp
Ông từng học binh thư, luyện võ, vào quân đội của chúa Trịnh, nhưng sau đó xin xuất ngũ, trở về quê ngoại tại Hương Sơn – Hà Tĩnh để chăm lo gia đình.
Tại Hương Sơn, ông bị ốm nặng, được lương y Trần Độc (Nghệ An) chữa trị. Trong thời gian này, với bản tính ham học hỏi, ông đọc các sách thuốc và nhờ cụ Trần Độc giảng giải, từ đó có những hiểu biết ban đầu về y học. Sau này, nhận thấy giá trị to lớn của việc chữa bệnh cứu người, ông quyết chí theo học nghề y, tự tìm đọc và nghiên cứu các sách thuốc.
Quá trình tự học và hành nghề y
Mùa thu năm Bính Tý (1756), ông ra kinh đô tìm thầy học thuốc nhưng không gặp được thầy giỏi như mong muốn, nên quay về quê đóng cửa đọc sách. Ông kiên trì tự học, đọc rất nhiều sách thuốc, vừa hành nghề vừa đúc rút những kinh nghiệm quý báu từ thực tiễn.
Với tấm lòng yêu thương người bệnh, cùng sự nỗ lực không ngừng, ông ngày càng tiến bộ về y lý, y thuật, đồng thời đặc biệt chú trọng trau dồi y đức. Nhờ thông minh, chăm chỉ và quyết tâm theo đuổi con đường đã chọn, nghề thuốc của ông nổi tiếng khắp vùng Hoan Châu.
Ông lấy biệt danh là Lãn Ông, nghĩa là “ông già lười”, nhưng đó chỉ là sự “lười” đối với công danh, phú quý; còn với sự nghiệp chữa bệnh cứu người, ông vô cùng cần mẫn, chuyên tâm.
Quá trình biên soạn bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh
Bên cạnh việc chữa bệnh, Hải Thượng Lãn Ông bắt đầu viết sách và thu nhận học trò để truyền nghề y.
Năm Canh Dần (1770), ông viết lời tựa cho quyển đầu tiên của bộ sách với tên gọi “Lãn Ông tâm lĩnh”, nhằm truyền lại toàn bộ kiến thức và kinh nghiệm điều trị mà ông đã tích lũy cho đời sau.
Năm 1782, ông được triệu ra kinh đô chữa bệnh cho Thế tử Trịnh Cán. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông tìm cách xin về quê để tiếp tục bổ sung bộ sách. Năm 1783, ông viết tập cuối “Thượng kinh ký sự”.
Đến năm 1786, ông tiếp tục chỉnh lý, bổ sung và viết thêm tập “Vận khí bí điển”, qua đó hoàn chỉnh toàn bộ bộ “Y Tông Tâm Lĩnh”.
Hải Thượng Lãn Ông qua đời vào ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi (1791) tại Bầu Thượng, nay thuộc xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, hưởng thọ 67 tuổi. Ông không chỉ là một danh y kiệt xuất, mà còn là nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của thời đại.
In ấn – xuất bản – biên dịch
Khắc in mộc bản
Gần 100 năm sau khi ông mất, vào năm 1885, Hòa thượng Thích Thanh Cao tại chùa Đồng Nhân, xã Đại Tráng, huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn, Bắc Ninh đã quyên góp tiền, thuê khắc mộc bản và in bộ sách Lãn Ông Tâm Lĩnh.
Trong lần in này, ông Vũ Xuân Hiên viết lời dẫn và Tiến sĩ Lê Cúc Linh viết bài đề tựa.
Hiện nay, Bảo tàng Bắc Ninh là nơi lưu giữ và bảo tồn hệ thống mộc bản Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh. Mỗi mặt ván khắc khoảng 16 dòng, mỗi dòng 21 chữ. Tổng cộng có 1.025 ván khắc chữ hai mặt và 159 ván khắc chữ một mặt, tổng cộng 2.209 mặt khắc. Phần lớn ván khắc làm bằng gỗ thị, khắc chữ Hán theo lối âm bản.
Dịch thuật và xuất bản hiện đại
Bộ sách được Viện Y học dân tộc Hà Nội dịch sang tiếng Việt với tên Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh và xuất bản tại miền Bắc trước năm 1970, sau đó nhiều lần hiệu đính, nâng cao chất lượng dịch thuật.
Ngoài ra, Đình Thụ Hoàng Văn Hòe cũng dịch bộ sách với tên Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh, do Nhà Sách Khai Trí xuất bản năm 1972.
Nơi lưu trữ hiện nay
Thư viện Quốc gia Việt Nam đang lưu trữ:
1. Bản in Hán Nôm Tân thuyên Hải Thượng y tông tâm lĩnh toàn trật.
2. Bản dịch Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh in các năm 1993, 1995, 1997, 1998 (bộ 4 quyển); năm 2001 (bộ 2 quyển) do Nhà xuất bản Y học phát hành.
3. Bản dịch của Đình Thụ Hoàng Văn Hòe, xuất bản năm 1992, Nhà Xuất bản Tổng hợp Đồng Tháp (bộ 5 quyển).
Thư viện Thành phố Hồ Chí Minh lưu trữ bản dịch của Đình Thụ Hoàng Văn Hòe, xuất bản năm 1972, Nhà Sách Khai Trí (Sài Gòn), bộ 5 quyển.
Nội dung và cấu trúc tác phẩm
Bộ sách gồm 28 tập (chia làm 66 quyển), được sắp xếp hệ thống như sau:
Phần mở đầu và Y lý cơ bản:
Tập 1: (quyển thủ) tựa đề năm 1770 gồm mục lục bộ sách, tập thơ Y lý thâu nhàn, ngâm vịnh ngẫu hứng trong khi làm nghề y, một thiên y huấn cách ngôn nói về đạo đức của người thầy thuốc và một thiên y nghiệp thần chương khái quát nội dung của bộ sách.
Tập 2: Nội kinh yếu chỉ – Trích những điểm thiết yếu của kinh điển đông y.
Tập 3: Y gia quan miện – Phân tích và tổng hợp lý luận cơ bản về âm dương, ngũ hành, tạng phủ, kinh lạc, khí huyết, chẩn đoán, mạch học, bệnh lý, trị pháp.
Tập 4: Y hải cầu nguyên (gồm 3 quyển Mạnh, Trọng, Quý) – Nêu lên những quy luật chung về bệnh cơ và nguyên tắc trị liệu.
Tập 5: Huyền tẫn phát vi – Nói về tiên thiên thủy hỏa "Mệnh môn", cơ năng sinh lý và bệnh lý của chân thủy, chân hỏa, cùng phép chữa.
Tập 6: Khôn hóa thái chân – Bàn về hậu thiên tỳ vị, cơ năng tiêu hóa và tác dụng của khí huyết, bệnh lý và phép chữa.
Tập 7: Đạo lưu dư vận – Biện luận và bổ xung những điểm y lý chưa rõ hay còn thiếu ở các sách xưa.
Tập 8: Vận khí bí điển – Dạy cách dự đoán khí hậu các năm.
Dược học:
Tập 9: Dược phẩm vị yếu (2 quyển Thượng, Hạ) – Nói về dược tính 150 vị thuốc Bắc, Nam phân loại theo ngũ hành.
Tập 10: Lĩnh nam bản thảo (2 quyển Thượng, Hạ) – Quyển Thượng chép 496 vị thuốc nam thừa kế của Tuệ Tĩnh, quyển Hạ chép 305 vị bổ sung về công dụng hoặc mới phát hiện thêm.
Bệnh học và Điều trị các khoa:
Tập 11: Ngoại cảm thông trị – Nói về đặc tính bệnh ngoại cảm ở nước ta và các phương thuốc sáng chế để điều trị theo các thể bệnh.
Tập 12: Bách bệnh cơ yếu (10 quyển Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) – Bệnh học nội khoa, mới sưu tầm và khắc in 2 quyển Bính, Đinh, còn thiếu 8 quyển: Giáp, Ất, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý.
Tập 13: Y trung quan kiện – Tóm tắt phương pháp điều trị các bệnh.
Tập 14: Phụ đạo xán nhiên (2 quyển Tiền, Hậu) – Chuyên về phụ khoa.
Tập 15: Tọa thảo lương mô – Chuyên về sản khoa.
Tập 16: Ấu ấu tu trị (5 quyển Kim, Mộc, Thổ, Thủy, Hỏa) – Chuyên về nhi khoa.
Tập 17: Mộng trung giác đậu (10 quyển Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) – Chuyên về bệnh đậu mùa.
Tập 18: Ma chẩn chuẩn thằng – Chuyên về bệnh sởi.
Phương tễ (Các bài thuốc):
Tập 19: Tâm đắc thần phương – Gồm 70 phương thuốc chọn lọc trong sách Cẩm nang của Phùng Triệu Trương.
Tập 20: Hiệu phỏng tân phương – Chép 29 phương thuốc hiệu nghiệm do Hải thượng Lãn Ông sáng chế.
Tập 21: Bách gia trân tàng (3 quyển Mạnh, Trọng, Quý) – Ghi trên 600 phương thuốc kinh nghiệm thu lượm trong dân gian và thừa kế của ông ngoại Bùi Diệm Đăng.
Tập 22: Hành giản trân nhu (8 quyển Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài) – Chép trên 2000 phương thuốc chọn lọc trong các bản thảo đời trước, như “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh hay thu nhập trong dân gian.
Tập 23: Y phương hải hội (3 quyển Nhật, Nguyệt, Tinh) – Gồm 200 cổ phương Đông y.
Bệnh án và Y thuật:
Tập 24: Y dương án – Chép 17 bệnh án chữa khỏi.
Tập 25: Y âm án – Chép 12 bệnh án tử vong.
Tập 26: Truyền tâm bí chỉ – Hay còn gọi là “Châu ngọc cách ngôn” thâu tóm các điều cốt yếu nhất về quy tắc chẩn đoán, biện chứng, dùng thuốc trị bệnh.
Tập 27: Vấn sách – Chép lối vấn đáp về nghĩa lý và thực tế chữa bệnh khi giảng giải.
Văn học và Ký sự:
Tập 28: Thượng kinh ký sự (quyển vĩ) – Kể lại hành trình của Hải Thượng Lãn Ông lên kinh đô chữa bệnh cho Thế Tử Trịnh Cán năm 1782.
Các tác phẩm khác của Hải Thượng Lãn Ông
Ngoài bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, ông còn biên soạn các tác phẩm thường được nhắc đến cùng bộ sách:
1. Vệ sinh yếu quyết – Chuyên về dưỡng sinh, vệ sinh phòng bệnh
2. Bào thai thần hiệu toàn thư giải âm – Về kiến thức phụ sản và chăm sóc thai kỳ
3. Nữ công thắng lãm – Hướng dẫn chế biến các món ăn truyền thống
Ý nghĩa và giá trị của tác phẩm
Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh là một kỳ công trước tác được Lê Hữu Trác dày công nghiên cứu, biên soạn, bổ sung và hoàn chỉnh trong suốt 30 năm, cho đến khi ông qua đời.
Đây không chỉ là công trình tâm huyết của Đại danh y Lê Hữu Trác mà còn là di sản vô giá của dân tộc. Bộ sách đánh dấu bước tiến quan trọng của nền Y học cổ truyền Việt Nam, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận sâu sắc và thực tiễn lâm sàng phong phú.
Bên cạnh giá trị y học, tác phẩm còn thể hiện tư tưởng nhân văn cao cả, tấm lòng y đức sáng ngời và tài năng văn chương của Hải Thượng Lãn Ông – một nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của thời đại.
Bộ sách được đánh giá cao trong nước và quốc tế, đánh dấu một bước tiến quan trọng của y học cổ truyền, góp phần to lớn vào việc xây dựng và phát triển nền y học dân tộc Việt Nam.
Nguồn: yhoccotruyenqd.vn